«Όσοι δεν θυμούνται το παρελθόν τους είναι καταδικασμένοι να το ξαναζήσουν»
-George Santayana
=============================================================
13 Σεπτεμβρίου, 2025
Πηγή Εικόνας: documentonews.gr
Της Αναστασίας Δάβαρη,
Η ιστορική μνήμη δεν αποτελεί μια απλή
παράθεση ημερομηνιών ή γεγονότων, αλλά αποτελεί τον τόπο με τον οποίο μια
«κοιτάζει» το παρελθόν της, το ερμηνεύσει και εν συνεχεία, μετατρέπει σε
κομμάτι της ταυτότητάς της. Δεν πρόκειται για μια «βιβλιοθήκη» γεγονότων, αλλά
για μια διαδικασία κατά την οποία, η επιστήμη συναντά την πολιτική, η μνήμη
αγγίζει την ηθική και η ιστορία συνδέεται άρρηκτα με το παρόν.
Οι αναμνήσεις μας δεν είναι καθαρά ατομικές, αλλά αποτελούν ό,τι θυμόμαστε από την οικογένεια, τις κοινότητες και τις ομάδες στις οποίες ανήκουμε.
Για τον λόγο αυτό, η διάκριση ανάμεσα στην
ιστορία και τη μνήμη είναι θεμελιώδης. Η ιστορία ως επιστήμη επιδιώκει την
αντικειμενικότητα, την κριτική σκέψη και την τεκμηρίωση, ενώ, η μνήμη είναι
επιλεκτική, φορτισμένη συναισθηματικά και συχνά προσανατολισμένη στις ανάγκες
του παρόντος. Όμως, οι δύο όψεις αυτές, όχι μόνο δεν είναι αντίθετες, αλλά
αλληλοτροφοδοτούνται, με τη μνήμη να δίνει «σώμα» στην ιστορία και την ιστορική
έρευνα να προσφέρει τα απαραίτητα εργαλεία που εμποδίζουν τη διαστρέβλωση.
Η μνήμη δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Τα
μνημεία, οι εθνικές επέτειοι, τα μουσεία και οι τελετές είναι τα μέσα από τα
οποία οι κοινωνίες επιλέγουν τι θα κρατήσουν ζωντανό και τι θα αφήσουν να
«χαθεί» στον χρόνο. Ένα μνημείο, δεν καταγράφει απλώς ένα γεγονός του
παρελθόντος, αλλά το ερμηνεύει και αναδεικνύει συγκεκριμένες πλευρές αφήνοντας
άλλες στο περιθώριο. Το ίδιο ισχύει και για τις εθνικές επετείους, οι οποίες
υψώνουν το αίσθημα υπερηφάνεια, αλλά αποσιωπούν τυχόν αντιφάσεις ή τραγικότητες
του συνόδευσαν τα ίδια τα γεγονότα. Όπως αντιλαμβανόμαστε, η μνήμη είναι
πάντοτε μια πράξη επιλογής.
Πρόσφυγες της Μικρασίας στον Πειραιά,
Αρχείο ΕΡΤ. Πηγή Εικόνας: lifo.gr
Η διάσταση αυτή φαίνεται και στην
ελληνική πραγματικότητα. Η «Μικρασιατική Καταστροφή», παραμένει ζωντανή μέσα
από τις προσφυγικές κοινότητες μετέτρεψαν τον ξεριζωμό σε στοιχείο ταυτότητας.
Ο «Εμφύλιος», αντίθετα, αποσιωπήθηκε για δεκαετίες αφού η κοινωνία δεν ήταν
έτοιμη να αντιμετωπίσει τις πληγές του. Η «Δικτατορία» και το «Πολυτεχνείο»,
κατέληξαν να αποτελούν ισχυρά σύμβολα συλλογικής μνήμης, τα οποία όμως
νοηματοδοτούνται διαφορετικά ανάλογα με την εκάστοτε πολιτική αφήγηση που
συνοδεύει τα γεγονότα. Αυτά τα παραδείγματα μας βοηθούν να κατανοήσουμε πως η
μνήμη δεν αποτελεί μια απλή καταγραφή των γεγονότων, αλλά ένα πεδίο συγκρούσεων
γύρω από το τί επιλέγουμε να θυμόμαστε και τι να αφήσουμε στο παρελθόν.
Το τί επιλέγουμε να αφήσουμε πίσω μας όμως δεν είναι πάντοτε απώλεια, αλλά αναγκαιότητα, αφού μια κοινωνία δεν δύναται να θυμάται τα πάντα. Όμως, όταν αυτό οδηγεί σε διαστρέβλωση ή αποσιώπηση κρίσιμων εμπειριών, οι συνέπειες μπορεί να είναι καταστροφικές. Τρανό παράδειγμα αποτελεί ο 20ος αιώνας. Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, το Ολοκαύτωμα, οι γενοκτονίες και τα αυταρχικά καθεστώτα, είναι υπενθυμίσεις του τι μπορεί να συμβεί όταν οι κοινωνίες επιλέγουν να ξεχάσουν. Η ιστορική μνήμη, επομένως, δεν είναι μόνο επιστημονικό καθήκον, αλλά ηθική και πολιτική υποχρέωση.>>>>>>>
