Ο Γιάννης Μιχ. Σπετσιώτης ερευνώντας στο διάβα του χρόνου -> την ιστορία, τους θρύλους και τις παραδόσειςτης Ερμιονίδας...

 

Το Θερμήσι και το Κάστρο του στην Ιστορία, τις Παραδόσεις 

και τα Δημοτικά Τραγούδια

Δύο παλαιότατες μαρτυρίες που αναφέρονται στο βιβλίο «Acta et Diplomata Craeca medii aevi sacra et profama collectaediderunt»των Franciscus Miklosich και Josephus Muller με θέμα τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Βενετών και Τούρκων για την καλοτυχία του κάστρου, εμπλουτίζουν τα πενιχρά στοιχεία της ιστορίας της Θερμησίας εκείνων των χρόνων και μαρτυρούν την παραχώρηση του κάστρου από τους Τούρκους στους Βενετούς.¹

Στην πρώτη, με ημερομηνία 17 Μαρτίου 1480, σελ. 3, σημειώνεται: «Του… σουλτάν Μουχαμέτ προς τους ευγενεστάτους άρχωντας και προβεδούρα του Ναυπλίου και της Μωνεμβασία… όταν επηήσαμεν συμφονίαν μετά την εκλαμπροτάτην αυθεντίαν της Βενετήας ή από τον δεσπότην του Μωρέως και εις τον καιρόν τις μάχης ενάρθησαν πάλην εκ της αυθεντίας μου, όλα να στρέφονται προς ημάς. εστέρχθηγουν και από τα δύο μέρη η τιαύτη συμφωνία. Νυν δε τα κάστρι τα λεγώμενα Θερμίς και Βάτηκα και Αμπερτόκαστρο ήταν πρότα εις την εξουσίαν τις αυθεντίας μου, και εις τον καιρόν τις μάχις επάρθησαν αφημών.  καθώς ήνε γνόριμων και φανερόν εις τους πάντες και «ουδέν αντιστράφησαν προς την αυθεντίαν μου, το ληπόν οι χρεοφειλέτε και οι χαρατζάρι της αυθεντίας μου φεύγουν και έρχοντε και κατοικούν εις τα ιρημένα κάστρι και ευγένουσιν και ζημιόνουν τον τόπον μου. επηδίκαι φάλεα της αγάπης μας διαλαμβάνουσιν, ότι να στρέφουντε τα ιριμένα κάστρι προς την αυθεντίαν μου και επιδί ουδέν αντιστράφηκαν να χαλαστούσιν, να ένε χαλαζμένα παντελός δια να μιδέν φεύγουν οι άνθρωποι της αυθεντίας μου…».

Στη δεύτερη επιστολή, με ημερομηνία 30 Απριλίου 1481, σελ. 308, αναφέρεται: «Σουλτάν Μουχαμέτ… Περί δε του Θερμιτζίου και της αλυκής αυτού και Καστριτζίου άπερ εν τοις ημετέροις κατά στίχοις εγράφησαν και εις τρόπον τιμαρίον εδόθησαν τοις ημετέροις δούλοις, ούτω γαρ απεφήναντο και οι εκείσε επιστήμονες άνθρωποι, ότι υπό την εμήν και αυτοίς  εξουσίαν ήλθον, ότε επήρα τον Μορέαν, και έως του νυν τα περίχωρα αυτών οι ημέτεροι νέμονται δούλοι, αλλά δια την ημών αγάπην και καθαράν φιλίαν και διότι προσεχώς εισί τοις υμετέροις τόποις, έστωσαν τη αυθεντία των Βενετών, αυτά δηλονότι τα ειρημένα κάστρη, έστω δε και τόπος αυτοίς περί αυτά, όσον αναγκαίως χρήζουσι τους δε περί αυτά τόπους, ους οι ημέτεροι νέμονται δούλοι νεμέσθωσαν άνευ λόγου τινός και οχλήσεως της αφ’ υμών».

Επίσης στο βιβλίο του Ματθαίου Κιγάλα με τίτλο «Νέα σύνοψις διαφόρων ιστοριών…», διαβάζουμε: «Τότε, το 1537, παρεδόθη εις τους Τούρκους το Θερμίση, σελ. 462».  Ίσως, στους χρόνους εκείνους, να υπήρχε κάποιος μικρός οικισμός που παραδόθηκε κατά την Α΄ Τουρκική κυριαρχία (1540-1686).² Αργότερα ο Μητροπολίτης Αθηνών Μελέτιος³ στο βιβλίο του «Γεωγραφία Παλαιά και Νέα», σημειώνει: «Φλιούς πόλις παραθαλασσία (της Αργολίδος) κοινώς λεγομένη Θερμήσι, σελ. 427».⁴ Αλλά και ο Μητροπολίτης Μονεμβασίας Δωρόθεος στο «Βιβλίον ιστορικόν» αναφέρει ότι «το 1537 παρεδόθη και το Θερμήσι. Πρόκειται πιθανώς περί του Φλιούντος κατά το Ναύπλιον παρεδόθη εις τον Κασίμπασιάν».⁵ 

Θεωρούμε, πως οι δύο ιεράρχες για λόγους που δεν γνωρίζουμε, ίσως, συγχέουν το Θερμήσι με την αρχαία πόλη Φλιούς που βρισκόταν στην περιοχή της Νεμέας και αποτελούσε μαζί με τις όμορες πόλεις το Άργος, την Κόρινθο, την Σικυώνα, την Επίδαυρο και την Τροιζήνα την εξάπολη της Πελοποννήσου. Είναι, επίσης, πιθανόν κάποια περιοχή γύρω από τον Φλιούντα να ονομάζεται Θερμήσι. 

Ο Αντώνιος Μηλιαράκης⁶ στα μέσα του 19^ου αιώνα κάνει λόγο για το «κώμιον» Θερμήσι που κατοικείται από Βαλτετσιώτες ποιμένες και γεωργούς και μερικούς Καστριώτες, συνολικά εκατόν δέκα τέσσερα άτομα, που ασχολούνται και με την «ελαιοφυτείαν». 

Εκεί βρίσκεται η περίφημη αλυκή της Θερμησίας, μία από τις μεγαλύτερες του ελληνικού κράτους,⁷  που η ύπαρξή της συνδέθηκε με την ιστορία και τη λαογραφία του κάστρου.

Σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, μετά την ψήφιση του νόμου Β΄ΤΜΘ/1895, ιδρύθηκε στο Θερμήσι Γραμματοσχολείο που καταργήθηκε, ωστόσο, τον επόμενο χρόνο «ένεκεν ελλείψεως μαθητών». Το σχετικό με την κατάργηση του Σχολείου ΦΕΚ 107/21 Σεπτεμβρίου 1896, στηρίχθηκε στην ΣΤ΄ πράξη της 5^ης Σεπτεμβρίου 1896 του Εποπτικού Συμβουλίου Αργολίδος προς το Υπουργείο Παιδείας που ανέφερε ότι: «Καταργείται το Γραμματοσχολείο Θερμησίου διότι, πλην ελαχίστων παραχειμαζόντων οι οποίοι διαμένουν, δεν υπάρχουν ενταύθα άλλοι κάτοικοι». Σύμφωνα με τα στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του Οκτωβρίου 1896 το Θερμήσι είχε τότε διακόσιους εξήντα τρεις κατοίκους (εκατόν πενήντα τρεις άνδρες και εκατόν δέκα γυναίκες).⁸

Το μεσαιωνικό-ενετικό κάστρο του Θερμησίου ή της Θερμησίας, αν και μικρότερο σε σχέση με άλλα παρόμοια κάστρα της Ελλάδας, έχει πλούσιο παρελθόν. Το κατέγραψαν ο αείμνηστος Λίνος Μπενάκης⁹ που ασχολήθηκε πρώτος με την ιστορία του και στη συνέχεια ο Γιάννης Ησαΐας.¹⁰

Αξιόλογα, όμως, είναι και τα λαογραφικά στοιχεία, οι παραδόσεις και τα τραγούδια που σχετίζονται τόσο με τοπικά όσο και με γενικότερα στοιχεία που διασώζονται για τα κάστρα. Την παρακάτω παράδοση με τον τίτλο «Παράδοσις περί του φρουρίου της Θερμησίας» βρήκαμε στο περιοδικό «Λαογραφία» καταγεγραμμένη από τον Νικόλαο Γ. Πολίτη.¹¹ Τη μεταφέρουμε στη σημερινή μας γλώσσα. «Οι αλυκές της Θερμησίας (χωριού) της Ερμιονίδας ήσαν θαυμαστές από την εποχή της βενετοκρατίας όπως βλέπουμε στις εκθέσεις των Βενετών που προνοούσαν και ενδιαφέρονταν για την Πελοπόννησο. Υπερασπιζόταν (τις αλυκές) ένα βενετικό φρούριο κτισμένο πάνω σε απότομο βράχο που απέχει από τη θάλασσα περίπου μισή ώρα. Με το φρούριο αυτό συνδέεται μια παράδοση που την άκουσα από τους κατοίκους της περιοχής το 1878 όταν πέρασα από την Ερμιονίδα και μου τη διηγήθηκε ο Γεώργιος Π. Φωτόπουλος. Σύμφωνα με εκείνη την παράδοση μέσα στο φρούριο που για πολλά χρόνια πολιορκούσαν οι Τούρκοι κατοικούσε μια νέα και όμορφη βασιλοπούλα. Το κάστρο όμως ήταν δυσπόρθητο και οι Τούρκοι δεν μπορούσαν με κανένα τρόπο να το κυριεύσουν. Ο βεζίρης τους τότε αφού εγκαταστάθηκε στον απέναντι λόφο κατόρθωσε με δόλο να μπει μέσα στο κάστρο. Ένας δερβίσης του μεταμορφώθηκε σε μοναχό, εξαπάτησε τους φρουρούς και μπήκε μέσα στο κάστρο. Τότε η βασιλοπούλα για να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων γκρεμίστηκε από τις επάλξεις του φρουρίου και τότε ο λόφος αυτός ονομάστηκε «η ράχη του βεζίρη».

Είναι προφανές ότι και στη διήγηση αυτή έχουμε μια παραλλαγή της παράδοσης «Περί του κάστρου της Ωριάς (Η ωραία του κάστρου, Το Ωραιόκαστρο). Τα δημοτικά τραγούδια που «αφηγούνται» τέτοιου είδους γεγονότα ονομάζονται παραλογές. Ακολουθούν στίχοι δημοτικών τραγουδιών με βάση την παράδοση που αναφέραμε:

Καλογεράκι εγίνη, ράσα φόρεσε,

πάγει στην πόρτα, κλαίει, πέφτει, προσκυνάει,

κλαίει και γονατίζει και παρακαλάει:

-      Άνοιξ’ άνοιξε πόρτα, πόρτα της Ωριάς,

πόρτα της μαυρομάτας της Βασίλισσας.

Κι η κόρη σαν τον είδε, έπεσε στο γιαλό.

Και αλλού:

Η πόρτα μισανοίγει, γέμισε η αυλή.

Άλλοι στ’ άσπρα χυθήκαν κι άλλοι στα φλουριά.

Κι αυτός μέσα στην κόρην, πούναι στα γυαλιά,

κι η κόρη σαν τον είδε, πέσε στο γιαλό.¹²

 =======================================================================================================================

ΦΩΤΟ: «Εκδρομή φίλων στο κάστρο του Θερμησιού με τα …μέσα της εποχής, 10 Μαΐου 1936». Μιχ. Παπαβασιλείου, Μιχ. Σπετσιώτης, Γ. Μαρμαρινός, Απ. Φραγκούλης, Στ. Μαρμαρινός. 

Από το προσωπικό αρχείο του αγαπητού φίλου και συμμαθητή Λευτέρη Μαρμαρινού. 

Τον ευχαριστώ θερμά!

ΣΗΜ. >>>>>>>>>>>

Ο Γιάννης Μιχ. Σπετσιώτης άοκνος και με τη σκέψη του και την ψυχή του, συνεχίζει την ιστορική έρευνά του – πολύτιμη - ανιδιοτελή προσφορά στην κοινωνία μας …

 Θέλουμε και τη δική σας άποψη και τον προβληματισμό σας … για το σημαντικό του έργο!! …

=============================================================================================================

Έντυπες εφημερίδες την περίοδο της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης (Ερμιόνη - Τροιζήνα) – Ενέργειες για την έκδοση νέων

του Γιάννη Μ. Σπετσιώτη

Η ταυτόχρονη έκδοση, έντυπων και χειρόγραφων (ιδιαίτερα στα πρώτα στάδια), εφημερίδων το 1821 με την έναρξη της Επανάστασης, είχε ως πρωταρχικό στόχο την έγκυρη ενημέρωση Ελλήνων και ξένων για τις πολεμικές εξελίξεις. Η πρωτοβουλία αυτή, έργο φωτισμένων διανοουμένων και ομάδων, ανέδειξε την αναγκαιότητα της διάδοσης των γεγονότων, διαμορφώνοντας την κοινή γνώμη και ενισχύοντας τον Αγώνα. Το 1827 οι έντυπες εφημερίδες που κυκλοφορούσαν ήταν δύο:

α) «Ο φίλος του Νόμου», Ύδρα, 10 Μαρτίου 1824 - 27 Μαΐου 1827, με εκδότη τον Ιταλό νομικό Ιωσήφ Κιαππέ και

β) «Η Γενική εφημερίς της Ελλάδος», Ναύπλιο, Αίγινα, Πόρος, Οκτώβριος 1825 - Μάρτιος 1832, με πρώτο εκδότη, από το 1825 ως το 1827, τον Θεόκλητο Φαρμακίδη.

Στο παρόν άρθρο θα αναφερθούμε στις διεργασίες και τα γεγονότα που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια των εργασιών της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης (Ερμιόνη 18 Ιανουαρίου -17 Μαρτίου 1827 και Τροιζήνα 19 Μαρτίου – 5 Μαΐου 1827, υπό την προεδρία του Γεωργίου Σισίνη) με στόχο την έκδοση εφημερίδας. Οι εκδοτικές κινήσεις καταγράφονται σε ορισμένα έγγραφα, σε επιστολές καθώς και στα πρακτικά της Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας.

Στις 14 Μαρτίου 1827 ο Νικόλαος Αργέντης¹ ενημερώνει με επιστολή του τον Κόχραν ότι η Φιλελληνική Εταιρεία της Μασσαλίας τού απέστειλε τυπογραφικούς χαρακτήρες, χαρτί, κρασιά και πολεμοφόδια με το γαλλικό μπρίκι «La Jeune Emilie», που έχει κυβερνήτη τον Simon Gabriel. Θέτει, μάλιστα, το ερώτημα στον Κόχραν, αν επιθυμεί, να τα παραλάβει ή να τα κρατήσει, προσωρινά, στην αποθήκη του. Η επιστολή, γραμμένη στη γαλλική γλώσσα, θεωρούμε πως είναι ενδεικτική των προθέσεων του Κόχραν, για τη δημιουργία κάποιας έντυπης έκδοσης εφημερίδας ή βιβλίου από τον ίδιο ή άλλο πρόσωπο.

Στις 18 Μαρτίου 1827 ο Ιταλός Anton Maria Camella ενημερώνει με επιστολή του τον Ιω. Κωλέττη, που ήταν ήδη πληρεξούσιος στην Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας, για την πρόθεσή του να εκδώσει εφημερίδα, στην οποία θα μπορούν να εκφράσουν την άποψή τους οι Φιλέλληνες. Αναφέρει ότι συζήτησε την ιδέα του με διάφορα πρόσωπα (Κολοκοτρώνη, Καραϊσκάκη, Μεταξά, Φαρμακίδη κ.α) καθώς και με τον Δημήτριο Υψηλάντη. Ενημερώνει, επίσης, τον Κωλέττη για τις επαφές που είχε με τα προαναφερόμενα πρόσωπα και ζητά τη βοήθειά του και την προστασία του. Υστερόγραφο αυτής της επιστολής είναι η συστατική επιστολή του Theriano, Καθηγητή Παθολογίας στην Ιόνιο Ακαδημία.

Στις 25 Μαρτίου 1827 ο Ιωσήφ Ν. Κιαππέ (Joseph Chiappe), εκδότης της εφημερίδας «Ο φίλος του Νόμου», στέλνει στον Κόχραν δέκα αντίτυπα του δοκιμίου της εφημερίδας «Belle Grecque» και ζητά την υποστήριξή του, καθώς η εφημερίδα του μπορεί να είναι χρήσιμη στους Έλληνες αλλά να ενδιαφέρει και τους Φιλέλληνες. Κατά την ΛΓ΄ (33^η) Συνεδρίαση της Εθνοσυνέλευσης την 27^η Απριλίου 1827 στην Τροιζήνα, διαβάστηκε αναφορά του Ιταλού φιλέλληνα διδασκάλου Αντωνίου Μαρία Κανέλλα, ο οποίος ζητούσε να του δοθεί άδεια να εκδίδει εφημερίδα στη γαλλική και ιταλική γλώσσα «ιδίοις εξόδοις». Ζητούσε, επίσης, να του παραχωρηθεί κατοικία για να αποθηκεύσει τα πιεστήρια και τα άλλα εργαλεία του τυπογραφείου. Έναντι αυτών ο Κανέλλα δεσμεύτηκε να προσφέρει το εισόδημα πέντε ετών από την εφημερίδα (πιθανώς τα κέρδη), για τη σύσταση του αλληλοδιδακτικού σχολείου. Η αναφορά αυτή στάλθηκε από την Εθνοσυνέλευση στην Αντικυβερνητική Επιτροπή, η οποία ήταν αρμόδια να απαντήσει στα όσα ο Κανέλλα ζητούσε με την επιστολή του.

Μετά το 1827 ξεκινά μια νέα εποχή για τις έντυπες εφημερίδες, η οποία χαρακτηρίζεται «από τη θέληση της εξουσίας να τις προσδιορίζει και να τις κατευθύνει» απέναντι στην απαίτηση των εκδοτών για ελευθερία και ανεξαρτησία. Στις 16 Φεβρουαρίου 1828, ο Κόχραν με επιστολή του προς τον εκδότη εφημερίδας, διέψευσε τις φήμες σχετικά με το ταξίδι του στην Αγγλία. Παράλληλα, διαβεβαίωσε τους αναγνώστες της εφημερίδας, ότι η πάταξη της πειρατείας αποτελούσε προτεραιότητα της Ελληνικής Κυβέρνησης. Υποστήριξε ότι δεδομένων των περιορισμένων μέσων της Ελλάδας, η οριστική επίλυση των προβλημάτων μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω ειρηνοποιών δυνάμεων και ορθής τακτικής.

ΣΗΜ. Νικόλαος Αργέντης: καταγόμενος από τη μεγάλη οικογένεια των Αργεντών που ήλθε τον 14^ο αιώνα από την Ιταλία και εγκαταστάθηκε στη Χίο. Πολλά μέλη της διακρίθηκαν για την προσφορά τους στη Χώρα.

ΠΗΓΕΣ-ΒΙΒΛΙΑ

§  Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, Επανέκδοσις της Βουλής των Ελλήνων, Αθήναι, 1971.

§  Γενικά αρχεία του Κράτους (Γ.Α.Κ.).

§  Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη.

§  Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε. 1975, τόμος ΙΒ΄, Αθήναι 1975.

§  «Πρακτικά από τις συνεδριάσεις της Εθνοσυνέλευσης (Ερμιόνη – Τροιζήνα)».

Λόγια Δεσπότη σε ραδιοφωνική συζήτηση εν όψει της Σαρακοστής...

....η αποχή από τις τροφές δεν έχει νόημα, όταν ο άνθρωπος παραμένει δόλιος, ύπουλος, πικρόχολος. Όταν εξαπατά, όταν υποδαυλίζει και ενισχύει αρνητικά συναισθήματα για τους άλλους. Όταν είναι υψαύχην και υπεροπτικός, ύπουλος, πανούργος και υποχθόνιος κάνοντας το μαύρο άσπρο και το αντίθετο...

[…]«ο έχων ώτα ακούειν ακουέτω και νουν νοείτω», αφού η αλήθεια συχνά κρύβεται πίσω από τα φαινόμενα...

===================================================================================================================================================

Ραδιοφωνικές κουβέντες

του Γιάννη Μ. Σπετσιώτη

Πριν από μερικές ημέρες παρακολουθούσα μια ραδιοφωνική εκπομπή, όπου οι δυο οικοδεσπότες μαζί με άλλους δυο ομοτράπεζους, συζητούσαν, μεταξύ των άλλων, για τη φιλοξενία, την πατροπαράδοτη αρετή των Ελλήνων.

Σχολίαζαν την προθυμία ορισμένων ανθρώπων να υποδέχονται τον άλλο, γνωστό ή άγνωστο επισκέπτη στο σπίτι τους, να τον περιποιούνται και να του παρέχουν στέγη και τροφή.

Ο ένας διηγήθηκε πως ο πατέρας του επέβαλε στη μητέρα του, να στρώνει πάντα ένα επιπλέον σερβίτσιο στο τραπέζι, γι’ αυτόν που πιθανόν να τους επισκεφθεί.

Ο δεύτερος συμπλήρωσε με μια δυνατή λαϊκή ρήση του τόπου του: «καλλίτερα ξένος και πεινασμένος να σε ληστέψει, παρά να φύγει νηστικός». 

Ο τρίτος με ανάλαφρη διάθεση υπενθύμισε πως «χάρη του μουσαφίρη περνάει καλά κι ο νοικοκύρης». 

Οι συνομιλητές αναζήτησαν, στη συνέχεια, τις ρίζες αυτών των εθίμων στην αρχαία «ξενία», τη φιλική διάθεση των αρχαίων Ελλήνων απέναντι στους ξένους και αναφέρθηκαν στον Ξένιο Δία, τον προστάτη τους.

Παρακολουθώντας τη συζήτηση ομολογώ πως αρχικά τη βρήκα ενδιαφέρουσα. Σύντομα, όμως, η σκέψη μου «κουμπώθηκε», καθώς ακούμε καθημερινά για τους κάθε λογής «ειδικούς» που εξαπατούν ανυποψίαστους ανθρώπους, οι οποίοι πολλές φορές πληρώνουν την απερισκεψία τους με την ίδια τους τη ζωή.

Επειδή, όμως, στην παρέα βρισκόταν κι ένας ορθόδοξος Μητροπολίτης από την Αφρική, η κουβέντα στράφηκε στη νηστεία. Αφορμή στάθηκε η ταραμοσαλάτα, που σύμφωνα με την …αποκάλυψη του παρασκευαστή της, δεινού μάγειρα, φτιάχτηκε με σόδα (ανθρακούχο αναψυκτικό) αντί για λάδι, με αποτέλεσμα να γίνει και νηστίσιμη και νοστιμότερη!

Ο Δεσπότης μίλησε στη συνέχεια για την ουσία της τεσσαρακονθήμερης νηστείας, που αποτελεί το 1/9 του χρόνου μας, και τη σημασία που έχει η τήρησή της για την εγκράτεια και την υγεία. Τόνισε, ωστόσο, πως η αποχή από τις τροφές δεν έχει νόημα, όταν ο άνθρωπος παραμένει δόλιος, ύπουλος, πικρόχολος. Όταν εξαπατά, όταν υποδαυλίζει και ενισχύει αρνητικά συναισθήματα για τους άλλους. Όταν είναι υψαύχην και υπεροπτικός, ύπουλος, πανούργος και υποχθόνιος κάνοντας το μαύρο άσπρο και το αντίθετο.

Είπε κι άλλα ο Δεσπότης και «ο έχων ώτα ακούειν ακουέτω και νουν νοείτω», αφού η αλήθεια συχνά κρύβεται πίσω από τα φαινόμενα.

Καλή Σαρακοστή!

Πρωτοχρονιάτικες αναμνήσεις στην Ερμιόνη με την ιδιαίτερη γραφή του Γιάννη Μ. Σπετσιώτη ....

 

Παραμονή, 31 Δεκεμβρίου

Τελευταία ημέρα του χρόνου και η εκκλησία μας γιορτάζει την οσία Μελάνη. Παραμονή, όμως, και της δεύτερης μεγάλης γιορτής του 12ημέρου. Αύριο, Πρωτοχρονιά, γιορτάζεται η Περιτομή του Χριστού και ο Άγιος Βασίλειος. Και τι σύμπτωση! Η Αγία Μελάνη και ο Άγιος Βασίλειος, όπως μας λέει ο συναξαριστής, διέθεσαν τις περιουσίες τους για να ανακουφίσουν τον πόνο των ασθενών και τις στερήσεις των φτωχών.

Τα κάλαντα

Από το πρωί τα παιδιά ξεχύνονταν στους δρόμους για να πουν τα κάλαντα, όπως έκαναν και την παραμονή των Χριστουγέννων.

Αρχιμηνιά και αρχιχρονιά/Ψιλή μου δεντρολιβανιά…

Οι νοικοκυρές ανοίγουν τα σπίτια τους, τα φιλεύουν με τα παραδοσιακά γλυκά των ημερών, κουραμπιέδες και μελομακάρονα, μα εκείνα περιμένουν και τον …κόπο τους. Κάποια πρωτοτυπούν και αντί για τα συνηθισμένα κάλαντα λένε τα…

Και νέο έτος αριθμεί/η του Χριστού Περιτομή

και η μνήμη του Αγίου/Ιεράρχου Βασιλείου…

στον ίδιο σκοπό με το «Αρχιμηνιά…».

Ο Αντώνης Δ. προτιμούσε τ’ αρβανίτικα κάλαντα:

Μίρσε τε βίνjε βίτι ι ρι/Καλώς ήρθε ο νέος χρόνος

Μίσε τε να πέλκj ένjε/Καλά να μας αρέσει

Γκjεγκjουνιβλέζεργκjεγκjουνι/Ακούστε αδέλφια ακούστε…*¹

Λέγανε τα παιδιά τα κάλαντα όλο το πρωινό και, με μια μικρή διακοπή το μεσημέρι, συνέχιζαν μέχρι που έπεφτε το σκοτάδι και επέστρεφαν στο σπίτι. Μετρούσαν τον …κόπο τους, σχεδίαζαν τις αγορές τους και ετοιμάζονταν για την επομένη.

Ο ρόλος

Γύρω στις δέκα, οι μεγαλύτεροι, άρχιζαν να μαζεύονται στα Μαντράκια, για τον «ρόλο», το παιχνίδι των ημερών. Μέσα στις επόμενες ώρες τα Μαντράκια ασφυκτιούσαν από κόσμο. 

Από τη μια άκρη μέχρι την άλλη ομάδες παιχτών έστριβαν τα χάλκινα νομίσματα του Όθωνα, τις ασημένιες δεκάρες του Γεωργίου Α΄ καθώς και κέρματα της εποχής. Πολλοί περίεργοι «κύκλωναν» τις ομάδες του ρόλου και σχολίαζαν κερδισμένους και χαμένους άλλοτε με νεύματα και άλλοτε με φωνή, που μόλις ακουγόταν... Ο ρόλος, έτσι και ξεκινούσε την παραμονή, σταματημό δεν είχε! Θυμάμαι ομάδες που κρατούσαν το παιχνίδι μέχρι τα μεσάνυχτα της επομένης! Όταν έπεφτε το σκοτάδι οι παίχτες στήνονταν κάτω από το φως της κολώνας. Μερικοί από αυτούς το εκμεταλλεύονταν και πετούσαν το νόμισμα χωρίς περιστροφή. Έστριβαν, όπως λέγαμε, «κοκράνικα»!

Μερικές χρονιές το κρύο ήταν τσουχτερό και άλλες η δυνατή βροχή απειλούσε να διακόψει το παιχνίδι. Οι …προνοητικοί άνοιγαν τις ομπρέλες τους. Τα χέρια, ξυλιασμένα, με δυσκολία έστριβαν το νόμισμα. Τα κορμιά έτρεμαν από το κρύο, την υγρασία και την αγωνία του παιχνιδιού, που συνεχιζόταν χωρίς σταματημό. Στην άλλη πλευρά της πόλης, στα καφενεία του Λιμανιού, στρώνονταν οι πράσινες τσόχες για το 31 και τ’ άλλα τυχερά παιχνίδια, καθώς το βράδυ της παραμονής, έστω και σιωπηρά, όλα επιτρέπονταν…

Η αλλαγή του χρόνου

Τα μεσάνυχτα, όταν το ρολόι της Παναγίας χτυπούσε δώδεκα φορές, οι καμπάνες και των δύο εκκλησιών σήμαιναν ακατάπαυστα και άναρχα διαλαλώντας την έλευση του νέου χρόνου. Εμείς, μικρά παιδιά, απολαμβάναμε την …«ταραχή» στα ζεστά μας σκεπάσματα.

Συνέβαιναν, όμως, και πολλά ευτράπελα μεταξύ των επίδοξων «καμπανοκρούστηδων» και των υπεύθυνων των ναών με αποκορύφωμα τα γεγονότα του 1969, όταν χρειάσθηκε η επέμβαση της αστυνομίας για να βρεθεί λύση. Για λίγα χρόνια ακόμη οι καμπάνες συνέχισαν να σημαίνουν στην αλλαγή του χρόνου, «υπό επιτήρηση»…

Το έθιμο τελείωσε άδοξα στα μέσα της 10ετίας του 1970. Άλλωστε μετά από μερικά χρόνια τα σχοινιά στις καμπάνες καταργήθηκαν και οι κωδωνοκρουσία γινόταν με …«εντολή» της ηλεκτροκίνησης. Επανήλθε, αν είμαι καλά πληροφορημένος, τα τελευταία χρόνια, αφού προηγήθηκε συνεννόηση τού τότε Προέδρου της Κοινότητας Ι. Γ. με τον εφημέριο του Ναού. Τα «περί καταργήσεως των καμπανοκρουσιών» για την αλλαγή του χρόνου γράφονται με κάθε επιφύλαξη.

Ο ασπροπόδαρος (αρβ. Κ-μπ-μπάρδης)

Προτού χτυπήσουν οι καμπάνες της πρωτοχρονιάτικης λειτουργίας στους δρόμους της Ερμιόνης έκαναν την εμφάνισή τους οι Ασπροπόδαροι! Παιδιά, που είχαν στη ζωή και τους δύο γονείς, θα έκαναν το καλό ποδαρικό στα σπίτια που τους το είχαν ζητήσει. Χτυπούσαν την πόρτα του σπιτιού και έμπαιναν προσεχτικά μέσα με το δεξί. Οι νοικοκυραίοι τα καλοδέχονταν με χαμόγελα, όνειρα και ελπίδες. Τα ασήμωναν βάζοντας στην κάλτσα του δεξιού ποδιού χρήματα, τυλιγμένα «συμβολικά» σε ολόλευκο βαμβάκι. Του πρόσφεραν γλυκίσματα και δώρα. Η μικρή τελετή τελείωνε με την ανταλλαγή των ευχών και το ζεστό ξεπροβόδισμα του Ασπροπόδαρου.

-      Άντε πουλάκι μου, να μας φέρεις και φέτος τύχη, όπως πάντα. Να είσαι καλότυχος! Πολλές φορές βέβαια το σκηνικό ήταν «σοφά σκηνοθετημένο» και γινόταν κατόπιν προσυνεννόησης προκειμένου οι ευχές να… «πιάσουν» και η οικογένεια να έχει όλα τα καλά του Θεού! Προτιμούσαν πάντοτε τα μικρά παιδιά που η τύχη τους ακόμη είναι αδούλευτη «για να ανοίξει το σπίτι». Εγώ, για χρόνια πήγαινα Ασπροπόδαρος «στην κυρά Μαριγούλα του μπάρμπα Γαβρίλη του Γεωργίου, του ταχυδρόμου», που κάθονταν δίπλα στο πατρικό μου σπίτι. Ήμουν το γούρι τους!

Ανήμερα στην εκκλησία

Δεξιοτέχνης ο παπα-Μιχάλης στο ταυτόχρονο χτύπημα της μεγάλης και της μεσαίας καμπάνας έδινε το σύνθημα για το ξεκίνημα του όρθρου της εορτής. Σηκωνόμαστε γρήγορα και η πρώτη μας δουλειά ήταν ν’ ανοίξουμε τα διπλωμένα χαρτιά με τους μπο(υ)ναμάδες, που μας είχε φέρει ο Αϊ - Βασίλης. Θυμάμαι εκείνα τα δώρα… Ήσαν όμορφα, φτηνοπράγματα που γέμιζαν τις ώρες του παιχνιδιού τις επόμενες μέρες...

Με τη δεύτερη καμπάνα, γύρω στις οκτώ, ο κόσμος άρχιζε να γεμίζει τις εκκλησίες. Στη θεματογραφία των ύμνων του όρθρου συνδέεται αριστοτεχνικά το περιεχόμενο των δύο εορτών της Περιτομής και του Αγίου Βασιλείου. Ακολουθεί η Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, ακούγεται το μεγαλυνάριο «Τον Ουρανοφάντορα του Χριστού…» και διαβάζεται η οπισθάμβωνος ευχή, «Ο θυσίαν αινέσεως…». Γύρω στις 10:30 π.μ. χαρμόσυνες κωδωνοκρουσίες αναγγέλλουν το τέλος της λειτουργίας. Οι πιστοί ανταλλάσσουν τις καθιερωμένες ευχές «Χρόνια Πολλά - Καλή Χρονιά» και επιστρέφουν στα σπίτια τους.

Υπήρχε η συνήθεια από τις αρχές του 20^ου αιώνα, ίσως και παλαιότερα, την ημέρα της Πρωτοχρονιάς ο οικείος Μητροπολίτης να λειτουργεί στην Ερμιόνη. Σύμφωνα μ’ αυτά που αναφέρει ο Νικόλαος Χαλιορής στο βιβλίο του «Υδρέικα Λαογραφικά -  Πειραιεύς 1931», ο Μητροπολίτης έφευγε λίγες μέρες πριν από τα Χριστούγεννα από την έδρα του και ανήμερα της εορτής λειτουργούσε στο Κρανίδι και επέστρεφε στην Ύδρα τα Θεοφάνια. Έτσι μοίραζε τις τρεις μεγάλες εορτές: Χριστούγεννα στο Κρανίδι, Πρωτοχρονιά στην Ερμιόνη, Θεοφάνια στην Ύδρα.

Το κόψιμο της βασιλόπιττας

Στα ερμιονίτικα σπίτια το κόψιμο της βασιλόπιττας, φτιαγμένης με αγνά υλικά και με τον παρά (νόμισμα), που είχε βάλει η νοικοκυρά, γινόταν συνήθως την ώρα του μεσημεριανού τραπεζιού. Την έκοβε ο πατέρας, πριν από το φαγητό, σε ισομεγέθη κομμάτια ως εξής: Το πρώτο, το αφιέρωνε στον Χριστό, το δεύτερο στην Παναγία και το τρίτο στην ημέρα και στον Μέγα Βασίλειο. Τα υπόλοιπα μοιράζονταν στα μέλη της οικογένειας αρχίζοντας από τον πατέρα, τη μητέρα και τα παιδιά κατά ηλικία. Αν υπήρχαν παππούδες και γιαγιάδες έκοβε και σ’ αυτούς κομμάτι, όπως και στους συγγενείς και φίλους που παρευρίσκονταν στο πρωτοχρονιάτικο τραπέζι. Το προτελευταίο κομμάτι ήταν του φτωχού και το τελευταίο του σπιτιού, των κτημάτων και των άλλων περιουσιακών στοιχείων.²

Μετά το φαγητό, αν ο τυχερός ήταν μέλος της οικογένειας, έδινε τον παρά στη μητέρα που το φύλαγε στα εικονίσματα, για να φέρνει πάντα το καλό και την ευλογία στο σπίτι. Αν υπήρχαν μικρά παιδιά στο τραπέζι για να μη στεναχωρηθούν και κλάψουν, η μητέρα συνήθως, έκρυβε στο κομμάτι τους ένα νόμισμα για να πιστεύουν ότι αυτά είναι τα τυχερά της χρονιάς. Το ίδιο άλλωστε γίνεται και στις μέρες μας…

Αρχές της 10/ετίας του 50. Ήμουν μαθητής της Β΄ τάξης του Δημοτικού, όταν η δασκάλα, μετά τις γιορτές, μάς έβαλε έκθεση με θέμα πώς περάσαμε τις διακοπές των Χριστουγέννων. Μας είπε, μάλιστα, ότι μπορούμε να γεμίσουμε και τις δυο σελίδες του τετραδίου μας, καθώς θα έχουμε να γράψουμε …πολλά! Ένας συμμαθητής, αφού έγραψε πέντε-έξι γραμμές για το πώς πέρασε τις ημέρες αυτές, στάθηκε στο κόψιμο της πίτας και έγραψε: «Κόψαμε και την πίτα και τον παρά τον βρήκα εγώ». Στη συνέχεια γέμισε και τις δύο σελίδες με τη φράση: «Εγώ τον βρήκα τον παρά, εγώ τον βρήκα τον παρά, εγώ τον βρήκα τον παρά….». Τελικά η δασκάλα ρώτησε τους δικούς του, αν πραγματικά τον είχε βρει και για τον λόγο αυτό είχε μεγάλη χαρά. Οι γονείς, όμως, το διέψευσαν και είπαν ότι ο παράς έπεσε στην αδελφή του!

Σήμερα, εβδομήντα και πλέον χρόνια μετά, κάποια από τα έθιμα αυτά ο οδοστρωτήρας του χρόνου τα εξαφάνισε. Όσα κατάφεραν να διατηρηθούν, έγινε αντιληπτό ότι έπρεπε να εκσυγχρονισθούν, για να μπορέσουν να επιζήσουν!

ΣΗΜ.

1.   Τα αρβανίτικα κάλαντα θυμήθηκε το καλοκαίρι του 2003 σε εκδήλωση του Ερμιονίτικου Συνδέσμου για τους Αρβανίτες και την αρβανίτικη γλώσσα στην Ερμιόνη, ο αείμνηστος καθηγητής των Μαθηματικών, Κώστας Παπαμιχαήλ, ένας γνήσιος Ερμιονίτης...

Άλλωστε σε πολλές περιοχές της νησιώτικης και στεριανής Ελλάδας λέγονται κάλαντα με διαφορετικούς σκοπούς, στίχους και ντοπιολαλιές, που τα συνοδεύουν ενδιαφέροντα, ήθη, έθιμα και παραδόσεις.

2.   Την ειδική αυτή τελετή γύρω από την πίτα, με το ιεραρχικό μοίρασμα των κομματιών για την ανεύρεση του παρά από τον τυχερό του τραπεζιού, λέγεται ότι την έφεραν στην Ελλάδα οι Φράγκοι με τις Σταυροφορίες.

Από διήγημα στο πνεύμα των Χριστουγέννων που μας θυμίζει Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη ...

Χριστουγεννιάτικη περιπέτεια στη Σαλαμίνα

(Αποσπάσματα από το ομώνυμο διήγημα 

του αείμνηστου μουσικολόγου Νίκου Σαλτάρη 

– Επιμέλεια: Γιάννη Μ. Σπετσιώτη)

Παραμονή Χριστουγέννων. Ύστερα από εκείνη την ξαφνική γερή μπόρα που μας είχε κλείσει  στη στάνη φίλων μας βοσκών στο δάσος «Κανάκιανι» της Σαλαμίνας, μετά τα μεσάνυχτα, σαν αποστραγγίστηκαν κάπως τα πολλά βροχόνερα, κινήσαμε για τον γυρισμό. Προχωρούσαμε ανεβαίνοντας. Σε λίγο αγνάντια μας σε αρκετή απόσταση φάνηκαν φώτα από το μοναστήρι του Άι Νικόλα που όσο πλησιάζαμε ξεχώριζε καθαρότερα. Ζυγώνοντας ακόμη περισσότερο είδαμε ότι ήσαν φωτισμένα όλα τα κελιά του ξενώνα.

-      Θα ‘χουν έρθει μουσαφίρηδες προσκυνητές αποβραδίς είπε ο σύντροφός μου κόβοντας τη σιωπή που κρατούσε σ’ όλη αυτή την ανηφοριά της πορείας μας. Συνάμα έφτανε στ’ αυτιά μας από κει αχνόσβεστος σαν λαθευτά ο ήχος μελωδίας.

-      Άκου! Μίλησε πάλι ο Πλάκο-Λιότσης. Γρικάς; Θάχουνε φερμένο και παπά οι ξένοι κατά πως το συνηθάνε για τα Χριστούγεννα. Όταν προχωρήσαμε ακόμη λίγα λεπτά, ακούσαμε κοντοζυγώνοντας να φτάνουν ως εμάς καθαρόηχα από τον ναό οι ψαλμωδίες για την Άγια Νύχτα. Ξεχωρίζαμε τους ψάλτες, που μελωδούσαν τον Θεό Βασιλέα  που ως άνθρωπος - βρέφος ήρθε μια τέτοια νύχτα, λυτρωτής των ποιμένων.

Βιάζοντας λίγο τ’ άλογα φτάσαμε στην εξώπορτα της Μονής. Ξεπεζέψαμε. Ο γέρος πήρε τα δύο ζώα και τράβηξε να τα οικονομήσει στον στάβλο του μοναστηριού. Εκεί έξω στη νύχτα στάθηκα μονάχος. Ένοιωθα τόσο όμορφα! Μ’ έντυνε ο υγρός αγέρας του δάσους και με εύφραιναν τα αρώματά του.

Ο γείτονας μού ζήτησε να πάμε μέσα.

-      Έμπα, του είπα. Σε λίγο έρχομαι κι εγώ!

Μπήκε. Έμεινα πάλι μονάχος κι άκουγα που έψαλαν από τον «Πολυέλαιο» τον ψαλμό Ρμν (148) τους τελευταίους στίχους. «Οι φοβούμενοι τον Κύριον, ευλογήσατε τον Κύριον». Και στη συνέχεια, άρχιζαν για το μάκρος της πολύωρης Χριστουγεννιάτικης νύχτας και για το εορταστικό της ημέρας να μελωδούν αποσπάσματα από τα «κρατήματα» τα λεγόμενα «τερερεμ». Όποιος δεν έτυχε να γνωρίζει κάτι πληροφοριακό γι’ αυτά, όταν ακούει τις ακατανόητες αλλά με σημασία συμβολικές συλλαβές του (τε, ρι, ρε, ρου, ρε) απορεί, παραξενεύεται, παρεξηγεί και παρερμηνεύοντας κατακρίνει. Όμως μ’ αυτές τις συλλαβές μιμούνται οι ψάλτες τα όσα περιλαμβάνει αυτός ο ψαλμός (148), που προτρέπει να απευθύνει αίνεση και ύμνους στον Δημιουργό «Πάσα η κτίσις». Όλα τα πλάσματά του έμψυχα και άψυχα κάθε είδους με τον δικό τους τρόπο.

Έτσι ακούμε τους ψάλτες «τη ζώσα κιθάρα» να μελωδούν μιμητικά αυτή τη συμφωνία, καταπώς το προτρέπουν οι ψαλμικοί στίχοι του ποιητή Βασιλέα Δαυίδ: «Αινείτε το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών» ενώ μέσα στο ναό οι ψάλτες ψαλμωδούσαν «το κράτημα η ποταμίς» σύνθεση του Θεόδωρου Λάσκαρη αυτοκράτορα της Νίκαιας με τα «ρι, ριρί, ρο, ριρρό», όμοιος ήχος με το τρεχούμενο νερό. Ταυτόχρονα σαν «ισοκράτημα» της υμνωδίας εκείνης ερχόταν στ’ αυτιά μου αντιφώνηση απ’ τα νεροστραγγίσματα κάτω στο ρέμα «ριρροορουού, ριρρορουού». Οι ψάλτες του δεξιού χορού συνέχιζαν μίμηση των κατοπινών στίχων του ψαλμού ενώ ταυτόχρονα προς τα δυτικά στον όρμο του Κανιάκι βοερή, αποφουρτουνιασμένη, η απράυντη θάλασσα, γεμάτη χλαπαταγή της ρεστίας μαζί με τον παφλασμό του αντιμάμαλού της στα βράχια, βαρυγκομούσε.

Οι ψάλτες του αριστερού χορού συνέχιζαν το «αινείτε πάντα ερπετά, πτερωτά, πετεινά» και σε περίτεχνο μέλος συμφωνούσαν τα συρτά ηχήματα των ερπετών, τα τερετίσματα και των πουλιών τα κελαδήσματα… ενώ σύγκαιρα, σαν να μην ήθελε να λείψει, ακούστηκε μέσα από τα κοντινά πεύκα το λάλημα του πουλιού της νύχτας.

Και τι θάμα! Γλυκασμός ψυχής την ώρα εκείνη! Παρέκει από τα πλάγια του βουνού ο γεροβοσκός με γιους, θυγατέρες και εγγόνια όμοια όπως εκείνοι της Βίβλου οι ποιμένες της Άγιας Νύχτας στη Βηθλεέμ και σαλαγητά τα ίδια με τα «κρατήματα» των μοναχών της Άγιας Μονής.

Οι βοσκοί οδηγούσαν στη βοσκή τα κοπάδια τους. Το μαρτυρούσε η αρμονία του ήχου των τροκανιών. Τα βελάσματα «εμέεε» των προβάτων. «Αινείτε νεανίσκοι και παρθένοι, πρεσβύτεροι μετά νεοτέρων. Πάντα τα κτήνη τα άστρα, οι άγγελοι αινείτε εν χορδαίς και οργάνοις».

Αφουγκραζόμουν τα πάντα, συγκινημένος ως τα τρίσβαθα της ψυχής μου. Άκουγα, συλλογιόμουν και σώπαινα. Αισθανόμουν πως και εγώ τόση ώρα έμενα βουβός, εγώ ο απειροελάχιστος μέσα στο σύμπαν, εγώ το πήλινο σκεύος εκεί έμενα άναυδος και άηχος μέσα σ’ αυτή την ένα γύρω μου ηχηρή, υμνητική μυσταγωγία! Μέσα στο σύμπλεγμα όμως της γιορταστικής αυτής συμφωνίας ήμουν δεμένος και μέτοχος με τη σιωπή μου, ευλαβική προσφορά στο θαύμα! Προσμένοντας κι εγώ ναρθεί να γεννηθεί αυτός, που για όλα «είπε και εγεννήθησαν… εκείνος που ενετείλατο και τα πάντα εκτίσθησαν…» (ψαλμός 148).

Χρόνια Πολλά

 

Γιάννης Μ. Σπετσιώτης και ως τιμημένος πρωτοψάλτης -> ο όρθρος των Χριστουγέννων χαρακτηρίζεται ο ωραιότερος και γοητευτικότερος όλων των εορτών….

ΦΩΤΟ από ρεπορτάζ μου -> 

Στην Μητρόπολη ΚορίνθουΤίμησαν σε ειδική εκδήλωση - > τον Ερμιονίτη Πρωτοψάλτη & Μουσικοδιδάσκαλο Γιάννη Μιχ. Σπετσιώτη, για την 35/ετή προσφορά του στην διδασκαλία και την διάδοση της ψαλτικής Τέχνης! 

==================================================================================

Χριστούγεννα με τους ασματογράφους της Εκκλησίας μας Ιωάννη τον Δαμασκηνό και Κοσμά τον Μελωδό

του Γιάννη Μ. Σπετσιώτη

«Μητρόπολη των εορτών» ονόμασαν τα Χριστούγεννα, αφού η Θεία Γέννηση  προηγείται όλων των σταθμών της σωτηρίας μας. Γιατί, όπως εύστοχα ο ιερός Χρυσόστομος παρατηρεί, αν δεν γεννιόταν ο Χριστός ούτε Θεοφάνια θα υπήρχαν, ούτε θα θαυματουργούσε, ούτε το θείο πάθος και την Ανάστασή Του θα γιορτάζαμε.

Έπρεπε, λοιπόν, αυτό το «Μέγα μυστήριο της Θείας Ευδοκίας» να είναι εμπλουτισμένο με ύμνους υψηλής ποιότητας, που θα απέδιδαν αυτό το «απερινόητο γεγονός της Θείας Ενανθρωπίσεως» στην πληρέστερη και βαθύτερη διάστασή του. Και πράγματι! Επώνυμοι αλλά και ανώνυμοι ποιητές, υμνωδοί και μελωδοί κόσμησαν και ζωντάνεψαν με τα ανεπανάληπτα έργα τους το ασματολογικό μέρος της Δεσποτικής γιορτής των Χριστουγέννων αφήνοντας μέσα μας θεία μαγεία και μεγάλο απόθεμα ψυχικής έξαρσης.

Έτσι ο όρθρος των Χριστουγέννων χαρακτηρίζεται ο ωραιότερος και γοητευτικότερος όλων των εορτών. Μεταξύ των ύμνων ξεχωρίζουν οι δύο κανόνες¹ της εορτής, ο πεζός και ο ιαμβικός, δημιουργήματα αντίστοιχα του Κοσμά του Μελωδού και του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού που ψάλλονται εναλλάξ στον όρθρο της εορτής από τους δύο χορούς των ψαλτών.

Ο πρώτος κανόνας λέγεται πεζός, γιατί σύμφωνα με τον Γρηγόριο Πάρδο, επίσκοπο Κορίνθου, δεν είναι γραμμένος πάνω σε αρχαία προσωδιακά μέτρα. Αποτελείται από τριάντα τροπάρια και αρχίζει με τον πασίγνωστο ύμνο:

«Χριστός γεννάται δοξάσατε, Χριστός εξ ουρανών απαντήσατε, Χριστός επί γης υψώθητε. Άσατε τω Κυρίω πάσα η γη και εν ευφροσύνη ανυμνήσατε λαοί ότι δεδόξασται».

Ερμηνεία:

Χριστός γεννιέται! Δοξάστε Τον! Χριστός από τους ουρανούς κατέβη, προϋπαντήστε Τον! Χριστός πάνω στη γη φάνηκε∙ υψωθήτε και σεις άνθρωποι από τα γήινα στα ουράνια! Όλοι οι λαοί της γης ψάλατε άσματα στον Κύριο και με ευφροσύνη ανυμνήστε Τον, γιατί είναι δοξασμένος.

Σχολιασμός:

Οι ρήτορες, όταν θέλουν να παρουσιάσουν έντονα περασμένα γεγονότα, συνηθίζουν να τα αναφέρουν σε ενεστώτα χρόνο, σαν να συνέβησαν τούτη τη στιγμή. Έτσι ο υμνωδός δεν γράφει Χριστός εγεννήθη αλλά Χριστός γεννάται, όπως είχε κάνει αιώνες πριν και ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος στον λόγο του για τη Γέννηση του Χριστού. Στις φράσεις «Χριστός γεννάται» και «Χριστός επί γης» με τη λέξη Χριστός δηλώνεται η Θεανθρώπινη φύση του Σωτήρα μας. Ενώ στη φράση «Χριστός εξ ουρανών» το Χριστός δηλώνει μόνο τη Θεία φύση. Υμνογράφος και μελουργός του πρώτου κανόνα των Χριστουγέννων είναι ο Κοσμάς ο Ιεροσολυμίτης² και μελωδός ο Επίσκοπος Μαϊουμά της Γάζας (685 - 750 μ.Χ.).

Ο δεύτερος κανόνας λέγεται ιαμβικός, γιατί σύμφωνα με τον Γρηγόριο Πάρδο είναι έμμετρος, γραμμένος σε προσωδιακά μέτρα ιάμβων. Αποτελείται δε από είκοσι οκτώ τροπάρια αποδιδόμενα σε γλώσσα αρχαΐζουσα και αρχίζει με τον παρακάτω ύμνο:

«Έσωσε λαόν, θαυματουργών Δεσπότης, υγρόν θαλάσσης, κύμα χερσώσας πάλαι. Εκών δε τεχθείς εκ Κόρης, τρίβον βατήν Πόλου τίθησιν ημίν∙ ον κατ’ ουσίαν Ίσον τε Πατρί και βροτοίς δοξάζομεν».

Ερμηνεία

Έσωσε τον λαό (του Ισραήλ) την παλαιά εποχή ο Δεσπότης Χριστός μεταβάλλοντας θαυματουργικά την κυματώδη θάλασσα σε στεριά. Και τώρα πάλι με την εκούσια γέννα Του από την Παρθένα, έκανε ευκολοδιάβαστο σε μας τον δρόμο για τον Ουρανό. Αυτόν λοιπόν, που είναι στην ουσία και τη φύση όμοιος με τον Πατέρα αλλά και με μας τους ανθρώπους δοξολογούμε.

Σχολιασμός:

Δύο ιστορίες που κατέπληξαν τον κόσμο παρουσιάζονται και συνδέονται από τον υμνογράφο με εντυπωσιακό τρόπο σε πέντε στίχους. Η πρώτη αναφέρεται στη διάβαση της Ερυθράς θάλασσας από τους Ισραηλίτες, όπου ο Μωυσής με εντολή του Θεού μετέτρεψε τη θάλασσα σε στεριά. Η δεύτερη αφορά την υπερφυσική γέννηση του Χριστού που έκανε εύκολο τον δρόμο των ανθρώπων από τη γη στον Ουρανό. Και στις δύο περιπτώσεις δρόμοι ανοίχθηκαν για τη σωτηρία των ανθρώπων.

Ποιητής και μουσουργός του δεύτερου κανόνα των Χριστουγέννων είναι ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός που ήταν επίσης επιφανής φιλόσοφος, θεολόγος και υμνογράφος.³

Οι δύο κανόνες των Χριστουγέννων (πεζός και ιαμβικός) ψάλλονται στον πανηγυρικό Α΄ ήχο της Βυζαντινής Εκκλησιαστικής Μουσικής.

ΣΗΜ.

1.                Ο κανόνας είναι ένα ποίημα με πολλές στροφές, οι οποίες αποτελούν εννέα διαφορετικά σύνολα που λέγονται Ωδές. Η πρώτη στροφή κάθε ωδής λέγεται Ειρμός και αποτελεί το πρότυπο που δίνει το μέτρο και τη μελωδία στα άλλα δύο, τρία ή και περισσότερα τροπάρια που ακολουθούν.

2.                Ορφανός και πολύ πτωχός ο Κοσμάς ο Ιεροσολυμίτης υιοθετήθηκε από τον πατέρα του Ιωάννη, Σέργιο, ενώ οι δύο «ισάδελφοι» σπούδασαν κοντά στον Κοσμά τον Ικέτη.

3. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός καταγόταν από τη Δαμασκό της Συρίας και μαζί με τον θετό του αδελφό Κοσμά τον Μελωδό τον Ιεροσολυμίτη και Αγιοπολίτη μόνασαν στη Μονή του Αγίου Σάββα στην Παλαιστίνη.

Ο Γιάννης Μ. Σπετσιώτης - στο πνεύμα και το δρόμο των Χριστουγέννων με την ψυχολογία των χρωμάτων…

Τα χρώματα των Χριστουγέννων

του Γιάννη Μ. Σπετσιώτη

Όσο περνούν οι ημέρες και τα Χριστούγεννα πλησιάζουν ένα από τα πιο σαγηνευτικά και εκφραστικά μέσα που μας βάζουν στο πνεύμα τους, νομίζω, πως είναι τα χρώματα. Διεγείρουν τα συναισθήματα, αφυπνίζουν τις αισθήσεις, κατακυριεύουν τον νου. Επιδρούν στην ψυχή και το μυαλό και όλοι αισθανόμαστε τη μεταμορφωτική τους δύναμη.

Τα παραδοσιακά χρώματα των Χριστουγέννων με τους συνδυασμούς τους είναι πέντε και αυτό όχι τυχαία. Το χρυσό συμβολίζει την αφθονία, το ασημί την ηρεμία και την ησυχία, το κόκκινο την αγάπη και το γόητρο, το πράσινο την ελπίδα και τη γαλήνη, το μπλε τη λογική και την ευτυχία.

Το χρώμα έκπληξη που επιλέχθηκε για τα φετινά Χριστούγεννα και προτείνουν οι «ειδικοί του είδους» είναι ένα απρόσμενο χρώμα. Όμως, υποστηρίζουν, προσφέρει ζεστασιά και εγκαρδιότητα, απροσποίητη γλυκύτητα και ψυχική πληρότητα. Φέτος, λοιπόν, το μόκα (καφέ της σοκολάτας) είναι ο μεγάλος πρωταγωνιστής των χρωμάτων για τα Χριστούγεννα. Είναι το χρώμα, που, καθώς διαβάζουμε, παίρνει έμπνευση από τη φύση και δημιουργεί χώρους ζεστούς, ειρηνικούς και φιλόξενους για εμάς και τους φίλους μας. Οι γήινοι χρωματισμοί και ιδιαίτερα το μόκα «δημιουργεί ζεστασιά και δίνει την αίσθηση της άνεσης οπτικά και συναισθηματικά». Οι ειδικοί προτείνουν, επίσης, να το συνδυάσουμε με πράσινες αποχρώσεις που είναι και αυτές εμπνευσμένες από τη φύση. Δεν πρέπει, ωστόσο, να λείπουν και οι χρυσές και ασημένιες πινελιές που κάνουν το περιβάλλον πιο κομψό, αρμονικό, γιορτινό και ελπιδοφόρο. Μπορούμε, λοιπόν, άφοβα να χρησιμοποιήσουμε φέτος το μόκα και τους συνδυασμούς του σε ευχετήριες κάρτες, στολισμούς δέντρων, βιτρινών, δρόμων και να εκφράσουμε μέσα από τους συμβολισμούς των χρωμάτων ευχές και συναισθήματα, συγκινήσεις και επιθυμίες.

Ωστόσο, ας έχουμε κατά νου ότι δεν χρειάζεται ούτε να υπερεκτιμούμε ούτε και να υποτιμούμε την προβολική και συμβολική αξία των χρωμάτων...